Παρουσίαση/Προβολή

(DES415) -  ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΝΙΚΟΠΟΥΛΟΥ

Περιγραφή Μαθήματος

Το μάθημα διερευνά πώς το ευρωπαϊκό θεσμικό σύστημα αντιδρά στις προκλήσεις ασφαλείας και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Αναλύονται οι βασικοί μηχανισμοί, τα εργαλεία και τα όρια της ευρωπαϊκής δράσης – από τις πολιτικές γειτονίας και τις οικονομικές ή στρατιωτικές συνεργασίες έως την ασφάλεια, τη διαχείριση κρίσεων και το προσφυγικό/μεταναστευτικό. Μέσα από στοχευμένες μελέτες περίπτωσης, παρουσιάζεται πώς τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. ανταποκρίνονται σε περιόδους κρίσης και μεταβολής των περιφερειακών συσχετισμών στη Μέση Ανατολή. Ενδεικτικά εξετάζονται το Ισραηλινο-Παλαιστινιακό ζήτημα, ο ρόλος της Ε.Ε. στη Συρία, οι σχέσεις με τα κράτη του Κόλπου και το Ιράν, καθώς και η ευρωπαϊκή πολιτική στη Λιβύη. Στόχος είναι οι φοιτητές να κατανοήσουν τόσο την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας όσο και τις στρατηγικές προτεραιότητες, τα κίνητρα και τα όρια της ευρωπαϊκής δράσης στο περιφερειακό υποσύστημα της Μέσης Ανατολής. 

 

Ώρες Γραφείου: Τρίτη, 12:00-14:00

Γραφείο 304 (Γρ. Λαμπράκη 126)

 

Μαθησιακοί Στόχοι

Γνώσεις

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτητές θα είναι σε θέση να:

• Περιγράφουν τις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις για τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως διεθνούς δρώντα στον τομέα της ασφάλειας.

• Αναγνωρίζουν τα κύρια χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, καθώς και τους θεσμικούς περιορισμούς της ευρωπαϊκής δράσης.

• Αναλύουν τη Μέση Ανατολή ως περιφερειακό υποσύστημα και να κατανοούν τις γεωπολιτικές δυναμικές που επηρεάζουν την ευρωπαϊκή πολιτική στην περιοχή.

• Εξηγούν τα βασικά εργαλεία και τις μορφές ευρωπαϊκής συνεργασίας με τις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου (Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας, Συμφωνίες Σύνδεσης, ευρωμεσογειακά πλαίσια).

• Κατανοούν τις θεσμικές και πολιτικές αντιδράσεις της Ε.Ε. σε περιόδους κρίσης, με έμφαση στην Αραβική Άνοιξη και τις μεταγενέστερες εξελίξεις.

• Παρουσιάζουν τις βασικές πτυχές της ευρωπαϊκής πολιτικής σε επιλεγμένες μελέτες περίπτωσης (Ισραηλινό-Παλαιστινιακό, Συρία, Ιράν, κράτη του Κόλπου, Λιβύη).

Δεξιότητες

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτητές θα μπορούν να:

• Αναλύουν κριτικά την αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής δράσης στη Μέση Ανατολή, λαμβάνοντας υπόψη θεσμικούς, πολιτικούς και γεωπολιτικούς παράγοντες.

• Συγκρίνουν τις ευρωπαϊκές στρατηγικές με εκείνες άλλων διεθνών και περιφερειακών δρώντων στην περιοχή.

• Αξιολογούν τα όρια, τις αντιφάσεις και τα διλήμματα της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας στη Μέση Ανατολή.

• Συνθέτουν επιχειρήματα βασισμένα σε θεσμικές πηγές, στρατηγικά έγγραφα της Ε.Ε. και εμπειρικές μελέτες περίπτωσης.

• Διαμορφώνουν τεκμηριωμένες εκτιμήσεις σχετικά με τις μελλοντικές προοπτικές της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής και αρχιτεκτονικής ασφάλειας στη Μέση Ανατολή.

 

Αξιολόγηση

Η αξιολόγηση θα γίνει μέσω τελικών γραπτών εξετάσεων (60%) και παράδοσης ενός policy brief (40%).

 

Ενδεικτικές Θεματικές Ενότητες:
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως διεθνής/παγκόσμιος δρών
Εισαγωγή στις θεωρητικές προσεγγίσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως διεθνούς δρώντος. Ανάλυση των στρατηγικών στόχων της εξωτερικής δράσης, των μηχανισμών ιεράρχησης προτεραιοτήτων και των περιορισμών που απορρέουν από τον ιδιαίτερο θεσμικό της χαρακτήρα.
• Το περιφερειακό υποσύστημα της Μέσης Ανατολής
Εξέταση των βασικών κρατικών και μη κρατικών δρώντων, των συσχετισμών ισχύος και των γεωπολιτικών ανταγωνισμών στη Μέση Ανατολή, καθώς και ανάλυση της θέσης και του ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο περιφερειακό αυτό σύστημα.
• Η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής
Ανάλυση της θεσμικής αρχιτεκτονικής της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας, των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και των βασικών εργαλείων δράσης, με έμφαση στη διακυβερνητική διάσταση και στις συνέπειές της για την αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής δράσης.
• Πλαίσια και μορφές ευρωπαϊκής συνεργασίας στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο
Παρουσίαση και αξιολόγηση των βασικών πλαισίων συνεργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις χώρες της περιοχής, όπως τα πλαίσια ευρώ-μεσογειακής συνεργασίας (π.χ. Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειο), η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας και οι Συμφωνίες Σύνδεσης.
• Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) και Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ) στη Μέση Ανατολή
Εξέταση των δυνατοτήτων και των περιορισμών της ΚΕΠΠΑ και της ΚΠΑΑ στη Μέση Ανατολή, με ανάλυση της επιχειρησιακής τους εφαρμογής, των προτεραιοτήτων και των δομικών αδυναμιών της ευρωπαϊκής δράσης.
• Οικονομικά και διπλωματικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Ανάλυση των οικονομικών και διπλωματικών εργαλείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως οι κυρώσεις, τα κίνητρα και η πολιτική αιρεσιμότητας, και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής εξωτερικής δράσης.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Αραβική Άνοιξη
Μελέτη των θεσμικών και πολιτικών αντιδράσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στην Αραβική Άνοιξη, της στρατηγικής αναπροσαρμογής της δράσης της Ε.Ε. και των ορίων της ευρωπαϊκής προσέγγισης.
• Η πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Ισραηλινό-Παλαιστινιακό ζήτημα Ανάλυση της ευρωπαϊκής πολιτικής στο Ισραηλινό-Παλαιστινιακό ζήτημα, με έμφαση στο θεσμικό πλαίσιο, τα πολιτικά όρια της Ε.Ε. και τους διεθνείς ανταγωνισμούς που επηρεάζουν τη δράση της.
• Η ευρωπαϊκή πολιτική στον εμφύλιο της Συρίας
Εξέταση της ευρωπαϊκής προσέγγισης στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας, με ανάλυση της διαχείρισης της κρίσης, της ανθρωπιστικής δράσης και των περιορισμών της ευρωπαϊκής διπλωματικής παρέμβασης.
• Σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης – κρατών του Κόλπου
Ανάλυση των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τα κράτη του Κόλπου, με έμφαση σε ζητήματα ενέργειας, ασφάλειας και στις στρατηγικές αμφισημίες που χαρακτηρίζουν τη συνεργασία αυτή.
• Η ευρωπαϊκή διπλωματία απέναντι στο Ιράν
Μελέτη της ευρωπαϊκής διπλωματίας απέναντι στο Ιράν, με έμφαση στην πυρηνική διαπραγμάτευση, τον ρόλο της πολυμερούς διπλωματίας και τα θεσμικά όρια της ευρωπαϊκής δράσης.
• Διαχείριση κρίσεων στη Νότια Γειτονία
Εξέταση της ευρωπαϊκής διαχείρισης κρίσεων στη Νότια Γειτονία, με ειδική αναφορά στην περίπτωση της Λιβύης ως παράδειγμα των δυνατοτήτων και των περιορισμών της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.
• Η ασφαλειοποίηση του μεταναστευτικού/προσφυγικού ζητήματος
Ανάλυση της διαδικασίας ασφαλειοποίησης του μεταναστευτικού και προσφυγικού ζητήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από την κρίση του 2015 έως τα σύγχρονα μεταναστευτικά ρεύματα, και των επιπτώσεών της στην ευρωπαϊκή εξωτερική και την πολιτική των κρατών μελών.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία
o Biscop, S. (2015). European Strategy in the 21st Century: New Future for Old Power. London: Routledge.
o European Union (2021). Institutions and Bodies. https://europa.eu/european-union/about-eu/institutions-bodies_en
o Helwig, N. (2020). EU Strategic Autonomy. A Reality Check for Europe’s Global Agenda. FIIA Working Paper, 119/2020. Available from: https://www.fiia.fi/wp-content/uploads/2020/10/wp119_strategic_autonomy-2.pdf
o Hill, C., Smith, M. & Vanhoonacker, S. (2017). International Relations and the European Union. Oxford: Oxford University Press.
o Molnár, A. and Szente-Varga, M. (2020). Europeanised or Sovereigntist Approach to Tackle Irregular Immigration in Southern Europe. International Journal of Euro-Mediterranean Studies 13(1), 77-107.
o R. Hinnebusch and A. Saouli (eds.) (2020). The War for Syria. Regional and International Dimensions of the Syrian Uprising. London, New York: Routledge.
o Rehrl, J. (ed.) (2021), Handbook on CSDP. The Common Security and Defence Policy of the European Union. Vienna: Federal Ministry of Defence and Sports of the Republic of Austria. (online).
o Sadiki, L. (2015). Routledge Handbook of the Arab Spring Rethinking Democratization. London: Routledge.
o Smith, M. E. (2014). Europe’s Foreign and Security Policy: The Institutionalization of Cooperation. Cambridge: Cambridge University Press.
o Tocci, N. (2017). Framing the EU Global Strategy: A Stronger Europe in a Fragile World. London: Palgrave Macmillan.
o Yapp, M. E. (1991). The Near East Since the First World War (A History of the Near East). Milton Park: Routledge.
o Διακόπουλος, Α., Υφαντής, Κ. & Φίλης, Κ. (2025). Μέση Ανατολή 1945–2025: Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.
o Κεφαλά, Β. (2021). Διεθνής πολιτική στη Μέση Ανατολή και ανεπίλυτες συγκρούσεις: Παλαιστίνη, Λίβανος, Συρία, Ιράκ. Αθήνα: Εκδόσεις Ι. Σιδέρης.

Ημερομηνία δημιουργίας

Παρασκευή 6 Μαρτίου 2026